संस्कृते ब्लॉगलेखनम् — मम आरम्भस्य हेतुः “Blogging in Sanskrit — Why I Started”

संस्कृते ब्लॉगलेखनम् — मम आरम्भस्य हेतुः

अद्यतनं युगम् अन्तर्जालस्य डिजिटल-सञ्चारस्य च युगम् अस्ति। विचारान् जनानां समीपं नेतुम् अधुना केवलं पुस्तकं, समाचारपत्रं वा पत्रिका वा माध्यमानि न सन्ति। ब्लॉग्, जालपुटानि, सामाजिकमाध्यमानि अन्ये च डिजिटल-मञ्चाः लेखनकार्यं सुलभतरं कृतवन्तः। कोऽपि जनः स्वविचारान्, ज्ञानं, अनुभवान् च लिखित्वा विश्वस्य पुरतः प्रस्तुतुं शक्नोति। एतादृशे परिस्थितौ मम मनसि विचारः उदितः—किमर्थं न संस्कृते ब्लॉगलेखनम् आरभ्येत?

मम कृते संस्कृतं केवलम् एका प्राचीना भाषा न अस्ति। एषा भारतस्य विशालायाः ज्ञानपरम्परायाः भाषा अस्ति। वेदाः, उपनिषदः, दर्शनानि, आयुर्वेदः, व्याकरणम्, काव्यम्, नाटकानि, गणितम्, ज्योतिषं च इत्यादीनां बहूनां विषयाणां महत्त्वपूर्णं साहित्यं संस्कृते उपलभ्यते। तथापि अद्य सामान्यजीवने संस्कृतस्य प्रयोगः अतीव सीमितः दृश्यते। अतः संस्कृतं केवलं पठनीयां वस्तुं न मत्वा तां जीवन्तां सञ्चारभाषां कर्तुं डिजिटल-माध्यमानां प्रयोगः आवश्यकः।

संस्कृते ब्लॉगलेखनं किमर्थम्?

प्रथमं कारणम् अस्ति—संस्कृतायाः आधुनिकं माध्यमं प्रदातुम्। यदि संस्कृते केवलं प्राचीनग्रन्थानां चर्चा एव भविष्यति तथा आधुनिकविषयेषु संस्कृते लेखनं न भविष्यति, तर्हि नूतनपीढ्यै एषा भाषा क्रमेण दूरस्था वस्तुरिव भविष्यति। अद्य जनाः शिक्षा-विज्ञान-प्रौद्योगिकी-मनोरञ्जन-यात्रा-समाज-संस्कृति-साहित्य-दैनिकजीवनम् इत्यादीनां बहूनां विषयाणां विषये अन्तर्जाले सामग्रीं अन्विष्यन्ति। यदि एतेषु विषयेषु सरला रोचका च संस्कृतसामग्री उपलब्धा भवेत्, तर्हि संस्कृतम् अधीयानानां जनानां महती उपयोगिता भविष्यति।

द्वितीयं कारणम् अस्ति—संस्कृताध्येतृभ्यः उपयोगीसामग्रीं सज्जीकर्तुम्। विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु च संस्कृतम् अधीयानाः बहवः छात्राः व्याकरणं पठन्ति, किन्तु संस्कृते सहजतया वदितुं लिखितुं च तेषां अवसरः अल्पः भवति। ब्लॉगस्य माध्यमेन एतादृशाः लेखाः प्रकाशितुं शक्यन्ते, येषु लघूनि संस्कृतवाक्यानि, संवादाः, प्रश्नोत्तराणि, दैनिकजीवने प्रयुक्ताः शब्दाः, तेषां हिन्दीभाषायां अर्थाश्च दीयेरन्। एवं संस्कृतं केवलं परीक्षाविषयः न भूत्वा व्यवहारस्य भाषा भवितुं शक्नोति।

तृतीयं कारणम् अस्ति—सरलसंस्कृतस्य प्रचारः। संस्कृतभाषायाः विषये सामान्यतया एषा धारणा अस्ति यत् संस्कृतं अतीव कठिनं भाषेति। अस्य एकं कारणम् इदमपि अस्ति यत् जनानां पुरतः आगच्छन्ती संस्कृतसामग्री प्रायः अत्यन्तं साहित्यिका अथवा शास्त्रीयस्वरूपा भवति। संस्कृतस्य गम्भीरा साहित्यिकपरम्परा निःसन्देहं महत्त्वपूर्णा अस्ति, किन्तु तया सह तादृश्याः संस्कृतभाषायाः अपि आवश्यकता अस्ति, यां सामान्यजनः अवगन्तुं वक्तुं च शक्नुयात्।

अतः ब्लॉगमध्ये तादृशायाः भाषायाः प्रयोगः कर्तुं शक्यते, या शुद्धा अपि भवेत् सरला अपि। उदाहरणार्थम्—

भवान् कुत्र गच्छति?
(आप कहाँ जा रहे हैं?)

अहं विद्यालयं गच्छामि।
(मैं विद्यालय जा रहा हूँ।)

एतादृशैः लघुवाक्यैः संस्कृतं दैनिकजीवनेन सह सम्बद्धं कर्तुं शक्यते।

ब्लॉगः केवलं लेखानां सङ्ग्रहः न भविष्यति

मम दृष्ट्या संस्कृतब्लॉगस्य उद्देश्यः केवलं संस्कृते लेखलेखनं न भवेत्। प्रत्येकं लेखनम् अधिगमस्य एका लघुः इकाई इव भवितुं शक्नोति। कस्यचित् शब्दस्य अर्थः, तस्य व्युत्पत्तिः, विभक्तिः, प्रयोगः, तेन निर्मीयमाणानि वाक्यानि, दैनिकजीवने तस्य उपयोगश्च—एतानि सर्वाणि एकत्र एव स्पष्टयितुं शक्यन्ते।

उदाहरणार्थं, यदि कस्यचित् लेखस्य विषयः “मामका” इति भवेत्, तर्हि केवलं तस्य हिन्दीभाषायाम् अर्थं कथयित्वा न विरमेत्, अपि तु एतदपि स्पष्टयेत् यत् एषः शब्दः कस्मात् शब्दात् निष्पन्नः, अस्य का विभक्तिः, कथं च अस्य प्रयोगः भवति। श्लोके अथवा सामान्यवाक्ये अस्य अर्थः कथं प्रयुज्यते इत्यपि दर्शयितुं शक्यते। एवं ब्लॉगः संस्कृतम् अधीयानानां जनानां कृते एकः डिजिटल-सन्दर्भग्रन्थः इव भवितुं शक्नोति।

आधुनिकविषयेषु संस्कृतम्

संस्कृतब्लॉगलेखनस्य अन्यः महत्त्वपूर्णः उद्देश्यः एषः अपि भवेत् यत् संस्कृतं केवलम् अतीतेन सह सम्बद्धा भाषा इति न दृश्येत। आधुनिकविषयेषु अपि संस्कृते लेखनं करणीयम्।

यथा—

• विज्ञानं प्रौद्योगिकी च
• चलदूरवाणी अन्तर्जालं च
• शिक्षा
• पर्यावरणम्
• यात्रा
• भारतीयसंस्कृतिः
• चलचित्रं साहित्यं च
• दैनिकजीवनम्
• हास्यं मनोरञ्जनं च
• बालानां कृते संस्कृतम्
• संस्कृतसम्भाषणम्

यदि कश्चित् जनः अन्तर्जालस्य, चलदूरवाण्याः, विद्यालयस्य अथवा स्वस्य दैनिकानुभवस्य विषये संस्कृते पठति, तर्हि तस्य मनसि एषा धारणा दृढा भवति यत् संस्कृतं केवलं प्राचीनग्रन्थानां भाषा नास्ति, अपि तु अद्यापि अभिव्यक्तेः माध्यमं भवितुम् अर्हति।

ब्लॉगलेखनं मम कृते प्रयोगः अपि अस्ति

संस्कृते ब्लॉगलेखनं मम कृते केवलं लेखप्रकाशनस्य कार्यं न भविष्यति। एषः एकः प्रयोगः अपि भविष्यति—किं संस्कृतं सरलेन, आधुनिकार्थेन रोचकेन च प्रकारेण अन्तर्जाले प्रस्तुतुं शक्यते? इति ज्ञातुं प्रयोगः।

अस्मिन् प्रयत्ने दोषाः अपि भविष्यन्ति। कदाचित् कस्यचित् शब्दस्य प्रयोगं प्रति प्रश्नः उद्भविष्यति, कदाचित् व्याकरणस्य परीक्षणं करणीयं भविष्यति, कदाचित् कस्यचित् वाक्यस्य अधिकं स्वाभाविकं रूपं निर्मातुं आवश्यकता भविष्यति। किन्तु एषा एव प्रक्रिया अधिगमस्य माध्यमं भविष्यति। पाठकानां टिप्पण्यः प्रश्नाश्च अपि अग्रिमलेखानां विषयाः भवितुं शक्नुवन्ति।

अन्ते मम उद्देश्यम्

अहं संस्कृते ब्लॉगलेखनम् आरभितुम् इच्छामि, यतः मम इच्छा अस्ति यत् संस्कृतं केवलं पठ्येत् न, अपि तु प्रयुज्येत; केवलम् अवगम्येत् न, अपि तु उच्येत्; तथा च केवलम् अतीतस्य धरोहरत्वेन न तिष्ठेत्, अपि तु वर्तमानस्य अभिव्यक्तिमाध्यमम् अपि भवेत्।

अन्तर्जालेन भाषाणां सीमाः अतीव लघ्वीभूताः सन्ति। यदि संस्कृते उत्तमा, सरला, प्रमाणिका, रोचका च सामग्री निरन्तरं निर्मीयते, तर्हि देशविदेशेषु संस्कृतम् अधीयानाः जनाः तया लाभं प्राप्तुं शक्नुवन्ति।

अतः मम अयं ब्लॉगः केवलं संस्कृतस्य विषये लेखनस्य माध्यमं न भविष्यति, अपि तु संस्कृते लेखितुं, पठितुं, अवगन्तुं वक्तुं च कृतः एकः लघुः प्रयासः भविष्यति।

मम कृते संस्कृतब्लॉगलेखनस्य मूलविचारः सरलः अस्ति—

संस्कृतं केवलं पठनीयम् न, अपि तु जीवने प्रयोक्तव्यम्।
(संस्कृत केवल पढ़ने की वस्तु नहीं, बल्कि जीवन में प्रयोग करने योग्य भाषा है।)

संभवतः एतेनैव विचारेण मम संस्कृतब्लॉगलेखनयात्रायाः वास्तविकम् आरम्भः भविष्यति।